تحریر - مرجع موسیقی کلاسیک پارسی

صدای شش دانگ چیست ؟ کدام خواننده ی ایرانی صدای شش دانگ دارد ؟ حتما بارها و بارها از این و آن شنیده اید که فلان خواننده از وسعت صدای بسیار بالایی که اصطلاحا شش دانگ نامیده می شود برخوردار است. اما آیا واقعا چنان وسعت صدایی وجود دارد؟ آیا خواننده ای که بتواند با چنان وسعت صدایی بخواند در جهان وجود دارد؟

میلاد کیایی : آنچه در این زمینه به نظر بنده می رسد به طور اختصار برای شناخت هرچه بیشتر علاقمندان موسیقی و به ویژه نسل جوان معروض می دارم. ابتدا بهتر است بدانیم دانگ در موسیقی چیست و به چه فاصله ای از نت ها دانگ می گویند. به طور کلی فاصله ی چهار نت متوالی موسیقی را یک دانگ می گویند. مثلا از نت "دو" تا نت "فا" را یک دانگ می گویند. بنابراین فاصله هشت نت متوالی موسیقی که یک گام می شود، شامل دو دانگ است. از نت "دو" تا نت "فا" دانگ اول، و از نت "سل" تا نت "دو" دانگ دوم است. ضمنا باید توجه داشت که تعداد هشت نت متوالی موسیقی را که از هر نتی شروع شده و به نت همنام ختم شده باشد به لفظ بین المللی " اکتاو" نیز نامیده می شود. بنابراین هر اکتاو نیز شامل دو دانگ است ، اما در موسیقی بین گام و اکتاو تفاوتهای وجود دارد.

ادامه ی مطلب

» سالشمار زندگی :

1296 ش: تولد در شاهي (قائم‌شهر)

1929-1923/ 1308-1302: آشنايي با موسيقي با شنيدن صداي تار پسر عمويش و شيوه تارنوازي عبدالحسين شهنازي، آغاز تحصيلات ابتدايي در زادگاهش.

(8)1937-1929/ 1316-1308: شروع به نوازندگي تار نزد خود و شنيدن صفحات تك‌نوازي تار از هنرمندان مشهور عصر، اتمام تحصيلات ابتدايي و دوره اول متوسطه،‌ مهاجرت به تهران،‌ آغاز به كارمندي و مجالست با موسيقيدانان تهران.

(4)1943- 1937/ 1322- 1317: اجراي چند برنامة خصوصي و آغاز شهرت در تهران، ازدواج و تشكيل خانواده.

دوستي و همكاري با مهدي خالدي، ‌حسين تهراني و حسين‌علي وزيري‌تبار، اجراي چند برنامه در كافه شهرداري و تالار فرهنگ.

(5)1954- 1944/ 1333- 1323: ورود به اركستر «انجمن موسيقي ملي به دعوت روح‌الله خالقي»، تك‌نوازي و هم‌نوازي با اركستر انجمن در شهرهاي ايران، ورود به راديو تهران و اجراي چند تك‌نوازي، آشنايي با پرويز خطيبي و هنرمندان تئاترهاي تهران.

(4)1963- 1955/1342- 1334: تأسيس برنامه‌هاي «گلها» به كوشش داوود پيرنيا و دعوت از لطف‌الله مجد به عنوان تك‌نواز تار، ضبط تعدادي تك‌نوازي، هم‌نوازي با اركستر و همراهي با ساز و آواز در برنامه گلها، ضبطهاي خصوصي با بنان، اديب خوانساري، رضا و مرتضي محجوبي، حسين و پرويز ياحقي، رضا ورزنده، حسين تهراني و... ، انتقال به راديوي زاهدان به دعوت سيد اسماعيل نواب‌صفا.

(70)1969- 1964/ 1348- 1343: انتقال مجدد به تهران و دنباله كارمندي در ادارات، آغاز بيماريها، شركت در چند برنامه تلويزيوني به عنوان تك‌نواز و هم‌نواز، ضبط يك صفحه مشترك از تك‌نوازي او در كنار حسين تهراني و احمد عبادي در شركت آهنگ روز (به كوشش كريم چمن‌آرا).

(5) 1974- 1975/ 1353-1349: ضبط اولين صفحه گرام (33 دور) حاوي تك‌نوازيهاي او و اميرناصر افتتاح، به كوشش كريم چمن‌آرا، شركت در برنامه‌هاي جشن شيراز و تحسين از هنر تك‌نوازي او، ‌شدت گرفتن بيماري و تلاش هنرمندان براي اعزام او به خارج كشور.

(8)1977- 1975/ 1356- 1354: بروز ناراحتي روحي براي فرزندش(همايون) و تلاش مجد براي معالجه او در خارج از كشور، اهداي لوح و حقوق سپاس از طرف سازمان راديو تلويزيون ملي ايران به او به تأييد شوراي عالي موسيقي، از كارافتادگي كامل لطف‌الله مجد و قطع تمام برنامه‌هاي نوازندگي او، تلاش بي‌ثمر پزشكان معالج و دوستان او براي معالجه، آغاز انقلاب و تعطيلي تدريجي امور موسيقي.

1980/ دي1357: مرگ در صف بنزين، در خيابان قديم شميران،‌ بر اثر سكته قلبي.

ادامه ی مطلب

حواشی هفتمین جشن خانه ی موسیقی ...

□ برخی حاضرین در جشن :
محمدرضا شجریان ، هوشنگ ظریف ، محمد نوری ، محمد سریر ، شهرام ناظری ، حسین علیزاده ، پرویز مشکاتیان ، فرهاد فخرالدینی ، داریوش پیرنیاکان ، امین الله رشیدی ، علی جهاندار ، صدیق تعریف و ...

□ برخورد صمیمی استاد شجریان با حسین علیزاده از نکات جالب این مراسم محسوب میشد. خوش و بش شجریان علیزاده به شایعات اخیر پایان داد.

□ حضور استاد محمد نوری (خواننده ی سرشناش موسیقی پاپ) از نکات جالب جشن محسوب می شد.

□ شهرام ناظری و حسین علیزاده جوایز خود را از دست اساتید خود (محمدرضا شجریان و هوشنگ ظریف) دریافت کردند.

□ حضور ناگهانی ناظری روی سن و اجرای آواز راست پنجگاه و یک تصنیف از دیگر نکات جالب جشن بود. اجرای ناظری در برنامه ی جشن گنجانده نشده بود.

□ پرویز مشکاتیان از اولین اساتیدی بود که در تالار وحدت حاظر شده بود و با هوادارانش به گفت و گو می پرداخت. آوا و آیین ، دو فرزند مشکاتیان نیز با او همراه بودند.

□ صحبت های همسر استاد شجریان با مشکاتیان از نکات قابل ذکر بود.

□ مسئولین مراسم در حرکتی قابل تقدیر، در بخشی کوتاه یاد استاد علی تجویدی و استاد منوچهر همایون پور را زنده کردند.

□ سالار عقیلی (خواننده ی ارکستر ملی) قبل از اجرای تصانیف از استاد محدرضا شجریان رخصت طلبید.

دریافت قطعات اجرا شده در این مراسم :

» آواز راست پنجگاه - شهرام ناظری

» تصنیف قفل زندان - شهرام ناظری
» ۴مضراب چهارگاه - با اجرای ارکستر ملی و تکنوازی ویولون نوید مصطفی پور
» قطعه ی شور افکن - با اجرای ارکستر ملی
» تصنیف چرا خاموشی - سالار عقیلی و ارکستر ملی
» تصنیف نمیدانم کجایی - سالار عقیلی و ارکستر ملی
» تصنیف خوشه چین - سالار عقیلی و ارکستر ملی

مجموعه عکس های جشن خانه ی موسیقی
» مجموعه ۱ (۲۵ عکس)
» مجموعه ۲ (۳۰ عکس)

با سلام .
انتشار مقاله ی «شجریان زدگی» به قلم آقای فرید دهدزی در وبلاگ تحریر با واکنش های متفاوت (و بعضا منفی) همراه گردید. البته در این میان عده ای معلوم الحال! از آب گل آلود ماهی گرفته و باز هم بحث نخ نما شده ی کدام خواننده بهتر است! را پیش کشیدند.

لازم دانستم به عنوان وب مستر وبلاگ تحریر، توضیحی کوتاه در مورد انتشار این مقاله در وبلاگ را عرض کنم.

یکم ) انتشار این مقاله (و کلا مقالاتی که توسط دوستان و عزیزان نویسنده نگارش می شود)  به معنای موافقت بنده (وبلاگ تحریر) با تفکر و نظرات نویسنده نیست و هدف از اتنتشار مقالات دیگر دوستان در تحــــــــریر -فقط- انعکاس تفکرات و نظریه های گوناگون پیرامون موسیقی ملی و هنرمندان آن می باشد.
 
دوم ) دوستانی که مقاله ی ذکر شده را اهانت به جایگاه و شخصیت والای هنری «استاد محمدرضا شجریان» تلقی می کنند، در اشتباه هستند. با مطالعه دقیق این مطلب می توان به نکات ظریف تر و دقیق تری دست یافت . (مانند بخشی که به تقلید شاگردان استاد شجریان از او و صدایش پرداخته شده است. روی سخن نگارنده در این بخش با هنرآموزان و علاقمندان به موسیقی است ، نه شخص استاد.)

سوم ) مطمئنا اینجانب (وبلاگ تحریر) نیز مانند هر مخاطبی، با کلیه ی نظریات طرح شده در مقاله ی «شجریان زدگی» موافق نیستم. اما همانطور که ذکر گردید و بر طبق ماهیت وبلاگ تحـــــریر (به عنوان تریبونی آزاد برای انتشار نظریه های گوناگون پیرامون موسیقی ملی ایران) مقاله شجریان زدگی بر روی وبلاگ منتشر گردید.

چهارم ) دوستان خواننده در بخش نظرات مطلب «شجریان زدگی» هریک به تعبیر شخصی خود مطلب آقای دهدزی را به بوته ی نقد کشیدند. با بررسی نظرات عزیزان بعضا میتوان به نکات جالبی نیز رسید.
{برای مطالعه نظرات بازدیدکنندگان اینــــــــــجا کلیک کنید}

پنجم ) از دوستان، علاقمندان و اهالی موسیقی دعوت می گردد که با ارسال مقالات و نوشته های خود در زمینه ی موسیقی ایرانی، در پویایی وبلاگ تحـــــــریر همراه ما باشند. مطمئنا مقالات و نظریه های مفید و فنی در وبلاگ انتشار خواهند یافت.

ششم ) با انتشار مقاله ی «شجریان زدگی» در ماهنامه ی مقام و همچنین وبلاگ تحــــــریر ، متعاقبا تحلیل ها و نقدهایی بر این مقاله وارد گردید. در ذیل می توانید مقاله ی آقای صولت شجاعیان را مطالعه فرمایید.
همچنین برای مطالعه ی نقد وبلاگ دل آواز اینجا کلیک کنید.
وبلاگ تحریر آماده دریافت نقطه نظرات شما مخاطبین عزیز می باشد.

.............................................................................

قیاس مع الفارغ!
صولت شجاعیان

"شجریان زدگی" عنوان نوشتاریست که طی روزهای اخیر بعضی از سایتهای عمدتا هنری اقدام به انتشار آن نموده ند.با ارسال لینک این مطلب از سوی یکی از دوستان ما هم وادار به خواندن آن شدیم. هر چند از دیدگاه روش شناسانه (Methodologic) نوشتاری که از آغاز اقدام به قضاوت در باب مفهوم مورد پژوهش نموده خود بر خود ایراد وارد نموده و ارزش آکادمیک ندارد اما نکاتی چند در باب آن ضروری به نظر می آید. به نظر می رسد نویسنده" شجریان زدگی" تلاش کرده در حیطه ای تخصصی به بیان مفهوم خویش که ازعنوان آن پیداست بپردازد، اما در ادامه از آن حیطه خارج شده ونکته هایی زیادی را خارج از دستورنیز بیان نموده که در ادامه به آن پرداخته می شود. مفاهیمی که در"شجریان زدگی"صبغه تخصصی دارند به اهل فن واگذار می شود هر چند که بر ما معین نیست نویسنده خود تا چه حد در این حیطه متخصص باشد! اما نکاتی در این نوشتار وجود دارد که جای بحث دارد؛ از جمله اینکه: "شرایط انقلابی انقلاب سال 1357 و در پی آن اعلام انقلاب فرهنگی در سطح دانشگاه زمینه گسست و انقطاع را از تاريخ موسیقی و میراث آوازی را موجب شد. کمتر دیده شد که در آن دهه کار جدی در میراث موسیقی صورت گیرد، کسی نبود که بر روی جریان‌ها، سبك‌ها و مکتب‌ها موسیقی ایرانی، پژوهش درخوری انجام دهد، احیاء و بازآفرینی آثار گذشتگان، جز استفاده‌های تبلیغاتی چیزی یافت نمی‌شد. کسی به دنبال به‌سازي و بازسازی صفحات بجامانده نبود... این است که میدان موسیقی پس از انقلاب کاملاً خالی می‌شود، هرکسی از در بیاید گویند «این است جز این نیست»؛ همه را بیازمودیم زتو خوشترم نیامد / چو فرو شدم به دریا چو تو گوهرم نیامد!

به جرأت تنها کسی که در این میدان، مجال رزمایش را برای کسی هموار نکرد «محمدرضاشجریان» است. بنابراین نباید پنداشت که برتری ایشان مصداق بهتری است. بلکه زمانی می توانیم بگوییم که شجریان بهترین است که در یک شرایط مساوی و پلورال (کثرت‌گرایانه) به این مقام نائل آید، در حالی‌که اساساً چنین نیست، میدان برای شجریان خالی - خالی شد."و یا"  با وجود اين‌كه بخشي از اقتدار استادشجريان، به منش، بينش و نيز قابليت‌هاي وجودي وي بر مي‌گردد، اما بخش قابل‌توجه آن معلول فضاي سياسي و اجتماعي پيش و پس از انقلاب است (البته بررسي و شناسايي آن مقال و مجالي ديگر مي‌طلبد)، همين بس كه فضاي حاكم سياسي و اجتماعي چنين حاكميتي را مي‌طلبيد."

اینکه انقلاب سال 57 و برخی جهت گیریهای رادیکال در حوزه فرهنگ و موسیقی باعث رکود موسیقی ایرانی شد، احتمالا موضوعی قابل پذیرش است، اما اینکه شجریان چه نقشی در آن جهت گیریها و رکود حاصل از آن داشت بر ما عیان نیست! آنچه که بر ما مشخص است اینکه اگر شجریان هم در آن سالها از فعالیت هنری سر باز می زد، آن انقطاعی که از آن سخن رفته کاملتر می شد و رکود سهمگینتری را بر سرآپرده موسیقی ایرانی حاکم می نمود. نویسنده "شجریان زدگی"به شیوه ای ناشیانه حوزه موسیقی را به میدان مسابقه تشبیه کرده و سپس عنوان کرده "به جرأت تنها کسی که در این میدان، مجال رزمایش را برای کسی هموار نکرد «محمدرضاشجریان» است"
احتمالا شجریان در طی آن سالها طی اقداماتی تروریستی حنجره رقبای قدرش را که احتمال داشت جام قهرمانی را از وی بگیرند پاره می کرد!
معلول شرایط اجتماعی و سیاسی خواندن اقتدار شجریان در حوزه موسیقی ایرانی نیز از نکات قابل توجه ایست که پاره ای از نوشتار مورد بحث به آن اختصاص دارد. نویسنده با اعتقادی موهوم رخدادهای سیاسی - اجتماعی را عامل موفقیت شجریان در حوزه موسیقی دانسته، انگار که این رخدادها برای دیگر خوانندگان و یا هنرمندان هم دوره شجریان روی نداده است! و یا آنکه عامل آن تحولات سیاسی - اجتماعی شجریان بوده است!

به عکس او از رفتارهای سیاسی - اجتماعی شجریان در طی عمر هنری خویش که از عوامل آشکار محبوبیت و احتمالا اقتدار وی در حوزه موسیقی شده هیچ یادی نمی کند. شجریان در بهترین زمان ممکن از رادیوی پیش از انقلاب که شدیدا تحت لوای حکومت بود بیرون آمد. همان زمان که آخرین روشنفکران آن روزگار نیز از اصلاح رژیم گذشته نا امید شدند و به جرگه انقلاب پیوستند. شجریان نیز با انقلاب مردمی همراه شد و بدون اطلاع از آنکه در آینده چه روی خواهد داد با آن ندا سر داد. رفتارهای شجریان پس از انقلاب نیز به گونه بوده که همواره برای علاقمندان وی که عمدتا از قشر روشنفکر و دانشگاهی بوده اند جالب توجه بوده و با خواست آنها قرابت آشکاری داشته است.
نکته آخر آنکه چه کسی گفته که به همه پدیده های فرهنگی می بایست با عینک مدرن نگریست و آنها را نقد کرد؟ اگر اینگونه پیش برویم از کجا معلوم که چیزی از موسیقی اصیل بر جای بماند؟ پلورالیسم چه نسبتی با حوزه تخصصی موسیقی ایرانی برقرار می کند؟ چرا بایداز هر واژه ای و در هر جایی برای بیان تعلقات شخصی خویش استفاده کنیم؟آیا آشکارتر از این، مصداقی برای قیاس مع الفارغ می توان پیدا نمود؟
s_shojaeyan@yahoo.com

□ شجریان زدگی ...
 فرید اسدی دهدزی

توضیح : اين متن در حال حاضر در مجله مقام موسيقي چاپ شده كه اكنون متن كامل آن (بدون سانسور) براي نخستين بار در تحرير عرضه ميشود.

جرأت دانستن داشته باش
(امانوئل‌كانت - فيلسوف آلماني)

1 _ در حدود نیم‌قرن اخیر که جوانب موسیقی سنتی به‌واسط تحول و تعدد رسانه‌ها، جنبه علمی و آشکاری یافته و از سطح تخصصی، به سطح عام راه پیدا کرده است، همواره موسیقی‌دانان ما از جفاهای مسئولان فرهنگی به موسیقی و نیز خفقان حاکم بر موسیقی حکایت و شکایت‌ها سر داده‌اند و وضعیت نابه‌سامان موسیقی را با این تحریم و تحدیدها مرتبط دانسته‌اند. آنان موسیقی را نه در شرایط بهبود و به‌سامان، بلکه در شرایط حیات و ممات خوانده‌اند. یعنی سخن بر سر این نیست که موسیقی باید پیشرفت کند، بلکه سخن بر سر این است که «این خرده میراثی که وجود دارد، به‌نحوي پاسبانی و پاسداري شود...!»

2 _ برای آسیب‌شناسی یک پدیده شناسایی علل و عوامل بیرونی یک ضرورت است، اما کافی نیست. چراکه همواره باید به کاوش در قابلیت و پتانسیل‌های درونی نیز پرداخته شود. غفلت از عوامل درونی و ارجاع و اکتفا به شرایط و عوامل بیرونی برای شناسایی علل و عوامل آسیب‌ها، روش‌شناسی غیرعملی است. بنابراین به تعبیر حضرت علی (ع) «درد از ما، درمان نیز هم»؛ علی‌رغم این‌که نمی‌شود سیاستگذرای‌های نادرست فرهنگی از عهدناصری تا حال‌حاضر در زمینه موسیقی را کتمان نکرد و کم‌وکاستی این سیاست‌گذاری‌ها را به باد انتقاد نگرفت (چراکه وقتی در جامعه‌ای تمامی سیاست‌ها به دولت ختم می شود و تمرکزگرایی، تولی‌گری و تصدی‌گری دولت در تمامی شئون جامعه به‌ويژه بخش فرهنگی مشهود است) به‌راحتی نمی‌شود، از نقش دولت و حاکمیت، در کاستی و کمبودها گذر کرد.

3 _ از قضا چندی پیش در آخرین شماره فصلنامه «ماهور» گفت‌وگویی از استادعلیزاده و استادطلایی منتشر شد که آن‌ها نیز با اشاره به نارسایی‌های بخش دولتی نسبت به موسیقی، به رفتارها و سیاست‌های اشتباه خود اهالی ‌موسیقی (به‌ويژه اختلاف‌های درونی موسیقی‌دانان) تأکید کردند. نتیجه این‌که برای بررسی وضعیت موسیقی نمی‌توان تنها بر یکی از عوامل ذکر شده تأکید کرد و از عامل دیگر غفلت. برای بررسی و ارزیابی وضعیت موسیقی باید مجموعه دو عامل درونی و بیرونی را در نظر گرفت.

4 _ باری موضوع این مقاله، بررسی و شناسایی عوامل درونی وضعیت نابه‌سامان موسیقی آوازی حال‌حاضر ایرانی است. به طور مصداقی در این مقاله حاکمیت تام برخی خوانندگان به‌ويژه استاد «محمدرضا شجریان» در قلمرو موسیقی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

مطلب کامل ...

□ مروری بر 4 دهه فعالیت هنری یک هنرمند

□ به بهانه ی 66 سالگی استاد محمدرضا شجریان

لطیفه ایست نهانی که عشق از او خیزد ... كه نام آن نه لب لعل و خط زنگاريست

• نام : محمدرضا 
• نام خانوادگی : شجریان
• نام پدر : مهدی
• محل تولد : مشهد
• تاریخ تولد : اول مهرماه 1319
• آغاز فعالیت هنری در رادیو : 15 آذرماه 1346
• نام همسر : کتایون خوانساری (متولد 1344)
• فزرندان : فرزانه (1342) – افسانه (1344) – مژگان (1348) – همایون (1354) – رایان (1376)
• افتخارات :
- دریافت نشان پیکاسو در سازمان یونسکو (1378)
- نامزد دریافت جایزه Grammy برای آلبوم بیتو به سر نمیشود (1382)
- نامزد دریافت جایزه Grammy برای آلبوم فریاد (1384)
• اجرای بیش از 400 برنامه ی رادیویی (گلهای رنگارنگ ، برگ سبز ، یک شاخه گل ، گلهای تازه ، موسیقی ایرانی و ...) با همراهی اساتید موسیقی ایرانی
• اجرای صدها ساعت آواز خصوصی با همراهی اساتیدی چون : شهناز، عبادی، تجویدی، کسایی، شریف، بدیعی، یاحقی، لطفی، مشکاتیان، خرم و ...
• انتشار بیش از 50 آلبوم رسمی
• اجرای کنسرت های متعدد در سراسر دنیا  و شناساندن فرهنگ و موسیقی ایرانی به ملل مختلف
• نوازنده ی سنتور، خوشنویس، عکاس و قاری قرآن
• اساتید : اسماعیل مهرتاش – عبداله دوامی – نورعلی برومند - غلامرضا دادبه – فرامرز پایور – جلال الدین اخباری
• تاپثرگذاران بر او : قمرالملوک وزیری – تاج اصفهانی – غلامحسین بنان – رضاقلی ظلی – ابوالحسن اقبال آذر
• کنفرانس ها و سخنرانی ها :
- برگزاری شش کنفرانس طولانی در مورد موسیقی ملی ایران در دانشگاه UCLA ، برکلی ، کلمبیا ، هاروارد ، فیلادلفیا ، شیکاگو
- کنفرانس در دانشگاه سان دیه گو به دعوت سازمان فرهنگی Asia Society

ادامه ی مطلب ...