فرید اسدی دهدزی: «سارنگ» را باید برخواسته از دو سنت ارکسترال ایرانی دانست؛ یک سنت که مبدع آن حسین دهلوی (فعالیت‌های وی پیرامون ارکستر صبا) و سنت دیگر، ارکستر شماره دو فرهنگ و هنر به رهبری فرامز پایور. ارکستر صبا تقریباً نخستین تجربه جدی هارمونیزاسیون برای ارکستر ایرانی است. آرایش سازها در ارکستر صبا بسیار آگاهانه مبتنی بر چیدمان سازهای کلاسیک غربی (به ویژه سازهای زهی مانند ویلون و بادی مانند فلوت) در کنار چینش سازهای استاندارد مضرابی ایرانی مانند چهار – پنج تار و سنتور و در برخی مواقع یک تمبک بود. ساختار و بافتار این ارکستر، سال‌ها الگوی بسیاری از ارکسترهای ایرانی بود. ارکستر فرهنگ و هنر به رهبری فرامرز پایور هم تجربه‌ای ارکسترال صرفاً برای سازهای ایرانی (بدون استفاده از سازهای کلاسیک) بود. سازهای این ارکستر قریب به 10 ساز شامل چهار – پنج کمانچه و قیچک، نی، سنتور، تار، عود و تمبک بود. کیفیت صدایی این ارکستر با توجه به نگارش خطوط مختلف برای سازها، دارای حجم صوتی خاصی بود. البته این دو سنت قوی، رفته رفته رو به افول نهاد و عمده ارکسترها، مبتنی بر اندیشه‌های یک صدایی اداره شدند. اما مجموعه سارنگ را باید نقطعه عطفی در قلمرو ارکستراسیون سازهای ایرانی دانست. سارنگ ضمن تأثیرپذیری از آن دو سنت ذکر شده، خود دارای سبک و سیاق جدیدی در زمینه ارکستراسیون سازهای ایرانی محسوب می‌شود.

دلنوازی در این اثر با آشنایی که نسبت به امکانات و قابلیت‌های سازهای ایرانی به ویژه تار، سنتور، نی، تارباس و کمانچه داشته، به خوبی توانسته ظرفیت‌های موجود در ارکستراسیون سازهای ایرانی را بیان دارد. اندیشه‌ای در موسیقی ما وجود دارد که به عنوان مثال معتقد به مجلسی بودن ساز کمانچه که تنها در زمان آواز و جواب آواز و فضای بداهه کارآیی دارد. در حالی‌که در این مجموعه نشان داده شده که کمانچه حتی در اوج کار ارکستر، نیز کارآیی دارد. استفاده از پوزیسیون‌های بالای کمانچه (تا جایی که یادآور صدادهی ویلون است) در فرازهای پایانی دو قطعه حاضرباش و نی و ارکستر یادآوری قابلیت‌های ارکسترال سازهای ایرانی است.

به‌زندان ابوالحسن صبا، اتود دشتی و حاضرباش [هر دو از] علی‌نقی وزیری، آثاری هستند که پیشتر توسط سازندگان آن برای ساز تنها، تدوین شده (وزیری خود این دو را با سه تار و تار نواخته) بود – شاید سازندگان آن هیچ‌گاه اندیشه ارکستراسیون آن را در سر نداشتند! اما در این مجموعه، ضمن رعایت تم‌های آن، دلنوازی به تنظیم آن‌ها برای سازهای ایرانی پرداخته است. به‌زندان تنظیمی برای تار و سنتور می‌باشد. تنظیم به‌گونه‌ای است که گویا به‌زندان اساساً برای این دو ساز تدوین شده است. خطوط نوشته شده برای هر دو ساز، عمدتاً موازی است، اما گاهی سنتور و یا تار، فرازهایی را مجزا می‌نوازند. گاهی نیز به سئوال و جواب می‌پردازند که در آن زمان قطعه بسیار دشوار می‌شود. زیرا نواخت آن برای هر دو ساز متضمن تکنیک‌های خاصی مانند دوبل و ... است. نواخت سنتور آن (مانند دیگر بخش‌های اثر) به عهده سعید ثابت و تار آن (باز مانند دیگر بخش‌های اثر) به عهده خود دلنوازی است. الحق نواخته‌های این دو، در این اثر از نمونه‌های درخشان تارنوازی و سنتورنوازی معاصر محسوب می‌شود. البته به‌زندان ‌پیشتر توسط حسین دهلوی برای ارکستر و ویلون تنظیم سمفونیک شده بود، اما ساخت و پرداخت آن برای دو ساز سنتور و تار ابتکاری محسوب می‌شود. اتود دشتی و حاضرباش هم قطعاتی است که دلنوازی آن را برای عمده سازهای ایرانی نوشته است. در این دو اثر با توجه به ماهیت تکنیکی و اتودیک قطعه، نوازنده هر ساز راه دشواری را تا پایان قطعه می‌پیماید. به طور کلی مجموعه سارنگ، خارج از فضاهای زیبا و درخشان، مجموعه تکنیک‌محور و آموزشی است. به نظر می‌رسد مجموعه حاضر الگوی ارکستراسیون مناسبی برای موسیقی ما محسوب شود.



در جلسات ماهانه‌ای که جناب پایور با شاگردان خود داشت. گروهی در حال اجرای به‌زندان بودند که پایور از آنان درباره تنظیم اثر می‌پرسد! اعضای آن گروه، تنظیم را پرداخته مهرداد دلنوازی خواندند. استاد پایور که سلیقه دشوارپسند وی شهره آفاق است، بسیار این تنظیم را ستودند. منظور این است که ردپای اندیشه‌های تنظیمی پایور در حوزه ارکستر سازهای ایرانی را می‌توان در آثار دلنوازی دید. به عقیده نگارنده وجه تنظیمی پایور در حال حاضر مهمترین وجه موسیقایی پایور محسوب می‌شود که کمتر فردی در پی احیای آن بوده است. اما دلنوازی از معدود موسیقی‌دانانی است که به خوبی به فهم و درک اندیشه‌های ارکسترال پایور پرداخته و این نکته‌ای که خود پایور قریب به ده سال پیش در گفت‌وگویی با احمدرضا احمدی نیز آن را بیان داشته است.

نوشته شده توسط علیرضا در دوشنبه بیست و ششم اسفند 1387 |